Η Ιστορία του Ελληνισμού αποτελούσε βασικό στοιχείο στη επαναστατική σκέψη του Ρήγα και στη συγκρότηση του στρατηγικού σχεδίου της επανάστασής του, για την απελευθέρωση των σκλαβωμένων Ελλήνων. Ωστόσο, στο ερώτημα που μας έχει τεθεί για τη θέση του Ρήγα Βελεστινλή σχετικά με την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού, για να δώσουμε απάντηση διερευνήσαμε την μεγαλειώδη δωδεκάφυλλη Χάρτα της Ελλάδος με τα τόσα ιστορικά στοιχεία που περιλαμβάνει. Εάν δηλαδή περιέχονται τεκμήρια και από τις τρεις περιόδους της ελληνικής ιστορίας, την αρχαιότητα, την μεσαιωνική και την νεότερη.

Πράγματι, κατά την διερεύνησή μας στα δώδεκα φύλλα της Χάρτας[1] διαπιστώνουμε ότι ο Ρήγας παρουσιάζει την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού. Έχει στοιχεία από την αρχαιότητα, τη μεσαιωνική περίοδο και από την νεότερη, της εποχής της ξενικής κυριαρχίας, της Τουρκοκρατίας.

Τα στοιχεία της αρχαίας περιόδου του ελληνισμού είναι διάσπαρτα στην Χάρτα του, με τα αρχαία νομίσματα, τις Επιπεδογραφίες αρχαίων καθοριστικών ιστορικών γεγονότων και σημαντικών ιστορικών τόπων καθώς και πολλά μυθολογικά στοιχεία. Επί πλέον, όπως τεκμηριώσαμε [2], ο Ρήγας χρησιμοποίησε για την περιοχή από τον Αίμο και κάτω μέχρι την Κρήτη της Χάρτας του, ως πρότυπο τον χάρτη της αρχαίας Ελλάδος του Guill. Delisle με σκοπό να έχει την ελληνική πολιτική διαίρεση και την ελληνική ονοματολογία, αντί της αντίστοιχης οθωμανικής.

Για την μεσαιωνική περίοδο περιλαμβάνει ορισμένα στοιχεία στην «Επιπεδογραφία της Κωνσταντινουπόλεως». Συγκεκριμένα, τα τρία από τα έξι νομίσματα που ο Ρήγας παραθέτει στην Επιπεδογραφία αυτή, είναι της Βυζαντινής εποχής, τα δύο με τους αυτοκράτορες Λέοντα και Νικηφόρο, ενώ το τρίτο είναι η βούλα του τελευταίου αυτοκράτορα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, όπου μάλιστα με πόνο ψυχής ο Ρήγας σημειώνει δίπλα «Και εδουλώθημεν».

Επί πλέον, αναγράφει την «Αγία Σοφία», το «Παλάτι του Κωνσταντίνου», το «Παλάτι του Βελισαρίου», το Ιπποδρόμιο, το Πατριαρχείο, την επιγραφή στην κολώνα του «Μεγάλου Θεοδοσίου», «Κίονα τετράπλευρον αεί χθόνι κείμενον άχθος / μούνος αναστήσαι Θεοδόσιος βασιλεύς». Έχει συνθέσει και ένα θρηνητικό επίγραμμα, που το έθεσε κάτω από την πανοραματική απεικόνιση της Κωνσταντινουπόλεως για την παλιά της δόξα και την τωρινή κατάντια της, «Ἑπταλόφου ὁράων πολίων κλέος οὖδας Ἀνάσσης/’Ηδ’ αἶσαν στυγερήν φρίττε βαρυστενάχων», και σε απόδοση από τον Λέανδρο Βρανούση[3] «Θωρῶντας τήν Ἑπτάλοφη, τη ρήγισσα του κόσμου, κλάψε και στέναξε βαριά για την πικρή της μοῖρα».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το θέμα μας παρουσιάζουν τα στοιχεία, που ο Ρήγας καταχωρίζει στα περιθώρια ορισμένων φύλλων της Χάρτας και συγκεκριμένα στα φύλλα 2, 3, 10, 11, 12.  Στα φύλλα 10 και 11 αναγράφει 114 ονόματα ενδόξων προσώπων της αρχαιότητας, και στη συνέχεια από το φύλλο 12 αρχίζει να αναγράφει τους κυρίαρχους του ελληνικού χώρου, αρχίζοντας με τον Μέγα Αλέξανδρο, «Οι από Ελλήνων βασιλεύσαντες ενδόξως» έως την Κλεοπάτρα. Ακολούθως σημειώνει τους «Μετά Χριστόν» 36 Ρωμαίους αυτοκράτορες από τον Αύγουστο μέχρι τον Ιουλιανό και τον Βαλένση. Στο περιθώριο του φύλλου 2 συνεχίζει με τον Μέγα Θεοδόσιο σημειώνοντας ότι διαίρεσε την αυτοκρατορία σε Ανατολικό και Δυτικό τμήμα, «Ἐχώρ.(ισεν) το βασ. (ίλειον) εἰς Ἀνατ. (ολικόν) καί Δυτικόν» και παραθέτει τα ονόματα 78 αυτοκρατόρων του Βυζαντίου μέχρι και τον τελευταίο αυτοκράτορα, τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο. Ωστόσο, ο Ρήγας συνεχίζει με τους επόμενους κυρίαρχους του ελληνικού χώρου, αφού παραθέσει πρώτα την Ημισέληνο, το σύμβολο εξουσίας των σουλτάνων, με τον Μουχαμέτ Β΄ σημειώνοντας ότι «Οὗτος ἐπόρθησε τήν Πόλιν». Συνεχίζει αναγράφοντας τα ονόματα 23 σουλτάνων μέχρι και τον σουλτάνο της εποχής του, το 1789, τον Σελίμ τον Γ΄.

Στοιχεία από την νεότερη εποχή αναγράφονται στα φύλλα της Χάρτας, όπως τα ονόματα ιστορικών προσώπων (Ιώσηπος Μοισιόδαξ, Σκενδέρμπεης ή Γεώργιος Καστριώτης, Τάφος τοῦ Σουλτᾶν Μουράτ, Πύργος τοῦ Μουσταφά Κόρτζια, Ἐδώ ἐμφωλεύουν οἱ Γκιρντζαλῆδες),  ναυμαχιών (Ναυπάκτου 1571, Τσεσμέ 1770), μαχών (Μαρτινέστι 1789) συνθηκών (Πασάροβιτς 1739, Καϊναρτζή 1774, Σιστόβ 1791), κάστρα, εκκλησίες (Μέγα Σπήλαιον), τοπωνύμια της νεότερης εποχής (Αίγιο.Βοστίτζα, Λευκάς.Αγ. Μαύρα, Χαλκίς.Εύριππος, Φεραί.Βελεστίνος}. Μάλιστα, η αναγραφή τοπωνυμίων διαφορετικών ιστορικών περιόδων, τους λεγόμενους «παραχρονισμούς»[4], έγινε αιτία να κατηγορηθεί ο Ρήγας από τους ασχολούμενους με την χαρτογραφία της εποχής του καθώς και από τους σημερινούς. Δεν είχαν, ωστόσο, αντιληφθεί ότι οι χάρτες, που εξέδωσε ο Ρήγας, Χάρτα της Ελλάδος, Νέα Χάρτα της Βλαχίας καιΓενική Χάρτα της Μολδοβίας δεν ήταν απλά χαρτογραφικά έργα, αλλά εντάσσονταν στο στρατηγικό σχέδιο της επανάστασής του, που ετοίμαζε, όπως έχουμε δείξει[5]. Ο Ρήγας δεν ήταν επαγγελματίας χαρτογράφος. Χρησιμοποίησε την χαρτογραφία για τα σχέδιά του. Επί πλέον τονίζουμε ότι δεν εξέδωσε ο Ρήγας χάρτη για άλλα μέρη εκτός του χώρου που περιλαμβάνονταν στο συνταγματικό του κείμενο Νέα Πολιτική Διοίκησις του Βαλκανικού χώρου, και ήταν υπό την εξουσία του σουλτάνου, όπως έπραξε για παράδειγμα ο Άνθιμος Γαζής, που εξέδωσε χάρτες για την Ευρώπη, την Αμερική, την Αφρική, την Ασία και παγκόσμιο.

Προσθέτουμε ότι ο Ρήγας εξέδωσε το 1797 την εικόνα του Μεγάλου Αλεξάνδρου εντάσσοντάς την στο στρατηγικό σχέδιο της επανάστασής του. Σε μια εποχή που οι Έλληνες λόγιοι (Κοραής, Κάλβος, Μαρτελάος, Περραιβός κ.ά.) υμνούσαν τον Ναπολέοντα σαν ελευθερωτή, ο Ρήγας δεν έγραψε ούτε ένα στίχο, ούτε μία λέξη υπέρ του Ναπολέοντα.   Πρόσφερε στους σκλαβωμένους Έλληνες τον Μέγα Αλέξανδρο ως πρότυπο ανδρείας, αγωνιστικότητος και αποφασιστικότητας. Στο κείμενό του ο Ρήγας επισημαίνει τα δείγματα της ανδρείας του, ο οποίος διαδέχθηκε τον πατέρα του και ότι «γνωρισθείς αρχηγός των Ελλήνων» οδήγησε τις δυνάμεις  τους κατά των Περσών. Μάλιστα, με σημασία ο Ρήγας τονίζει ότι ο Μ. Αλέξανδρος «εχάλασε την αυτοκρατορίαν των εις την Ασίαν και Αφρικήν», θέλοντας να δείξει στους σκλαβωμένους να πράξουν ανάλογα και να χαλάσουν των συγχρόνων τους Ασιατών, των Τούρκων την αυτοκρατορία.

Το κείμενο του Ρήγα στην έκδοση της εικόνας του Μεγάλου Αλεξάνδρου έχει ως εξῆς: «...Ὁ Ἀλέξανδρος γεννηθείς εἰς τούς 355 πρό Χριστοῦ, ἐσπούδαξε τήν φιλοσοφίαν εἰς τόν Ἀριστοτέλη, ἔκαμε τά πρῶτα δείγματα τῆς ἀνδρείας, καί τῆς πολεμικῆς ἀξιότητός του εἰς τήν μάχην τῆς Χαιρωνείας, ὑπό τήν διοίκησιν τοῦ πατρός του, καί διεδέχθη τόν θρόνον τῆς Μακεδωνίας 21 χρόνου, γνωρισθείς ἀρχηγός τῶν Ἑλλήνων εἰς τούς 333, διεύθυνε τάς δυνάμεις των κατά τῶν Περσῶν, ἐχάλασε τήν αὐτοκρατορίαν των εἰς τήν Ἀσίαν καί Ἀφρικήν, καί την ἥνωσε μέ τήν ἐδικήν του. Πολλαί ἀξιόλογοι πόλεις, σχεδόν καί τήν σήμερον ἀκόμι, τῷ χρεωστοῦν τύν ὕπαρξίν τους. Ἀπέθανεν 32 χρόνων, βασιλεύσας 12».

Η θεώρηση αυτή του Ρήγα για την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού έρχεται σε αντίθεση με την εκπεφρασμένη άποψη  ευρωπαίων ιστορικών περί της ασυνέχειας δηλαδή του Ελληνισμού, όπως του Edward Gibbon(1737-1794) και ορισμένων Ελλήνων με χαρακτηριστική έκφραση των απόψεων αυτών να αποτελούν οι γραμμές που γράφονται στο ανώνυμο βιβλιάριο «Στοχασμοί τοῦ Κρίτωνος»[6], «Τὸ ἔθνος εἶναι πτῶμα σπαραττόμενον ἀπὸ κόρακας. Ἀπέθανεν ἡ πατρίς.... ἀφ’ ὅτου μὰς ἐπάτησεν ὁ Φίλιππος ἕως τὸ 1453».

Καταλήγοντας μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ο Ρήγας διατυπώνει την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού στην Χάρτα του, όπως παρουσιάστηκε στην εργασία μας. Θα πρέπει ο Ρήγας να θεωρείται πρόδρομος του Σπ. Ζαμπέλιου (1815-1881) και του Κωνστ.  Παπαρρηγόπουλου (1815-1891), οι οποίοι συστηματικά θεμελίωσαν την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού με τις μελέτες τους, Αι βυζαντιναί μελέται. Περί πηγών της ελληνικής εθνότητος(1857) και Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (1860-1872) αντίστοιχα. 

[1] Ρήγας Βελεστινλή, Χάρτα της Ελλάδος, Βιέννη 1797, αυθεντική για πρώτη φορά επανέκδοση από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, επιμέλεια Δρ. Δημ. Καραμπερόπουλου, Αθήνα 1998, γ΄ επανέκδοση Αθήνα  2019. Περιέχονται επί πλέον α) «Το Ευρετήριο της Χάρτας» και β) οι μελέτες «Τα νομίσματα της Χάρτας», «Η Χάρτα τη; Ελλάδος του  Ρήγα. Τα πρότυπα της και νέα στοιχεία».

[2] Δημ. Καραμπερόπουλου, «Η Χάρτα τη; Ελλάδος του  Ρήγα. Τα πρότυπα της και νέα στοιχεία», Αθήνα 1998.

[3] Λέανδρου Βρανούση,  Εφημερίς, η αρχαιότερη ελληνική εφημερίδα που έχει διασωθή, Βιέννη 1791-1797, έτος Εβδομον 1797, Προλεγόμενα, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού, τόμ. 5, Αθήνα 1995, σελ. 851.

[4] Βλ. Γεωργίου Λάϊου, Οι Χάρτες του Ρήγα. Έρευνα επί των πηγών, ανάτυπο από το Δ.Ι.Ε.Ε., τόμ. 14, 1960, σ. 231-312, εδώ σ. 309, όπου μνημονεύεται στο Παράρτημα η κριτική του  Reichard για τους χάρτες του Ρήγα και του Γαζή δημοσιευμένη το 1808 στο περιοδικό της Βαϊμάρης, «Allgemeine Geographische Ephemeriden», XXV, σ. 323-331.

[5] Δημ. Καραμπερόπουλου, Ρήγας Βελεστινλής και το στρατηγικό σχέδιο της επανάστασής του, έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 2017, σελ. 221-268.

[6]  Στοχασμοί του Κρίτωνος, εκ της τυπογραφίας Φιρμίνου Διδότου, Παρίσι 1819, σ. 4, βλ. Φιλίππου Ηλιού-Πόπη Πολέμη, Ελληνική Βιβλιογραφία του 19^ου αιώνα. Βιβλία-Φυλλάδια, τόμος δεύτερος 1818-1832, Αθήνα 2011, σ. 54, αρ. 1819.119.