Της Μαρίας-Ιωάννας Σταμπούλογλου, Ψυχολόγου – Συστημική Ψυχοθεραπευτική Προσέγγιση 

Αγαπητοί αναγνώστες,

Θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας κάποιες σκέψεις για ένα θέμα που μας αφορά όλους: τον σχολικό εκφοβισμό. Θα μιλήσω όχι μόνο μέσα από την επιστημονική μου γνώση, αλλά και μέσα από την καρδιά της έφηβης που υπήρξα κάποτε.

Ο σχολικός εκφοβισμός στην εφηβεία μπορεί να αφήσει βαθιά σημάδια στην ψυχή ενός νέου ανθρώπου. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ευαίσθητη περίοδο της ζωής, κατά την οποία διαμορφώνεται η προσωπικότητα και η αυτοεκτίμηση δοκιμάζεται καθημερινά. Οι έφηβοι έχουν βαθιά ανάγκη να νιώθουν αποδοχή και να λαμβάνουν αγάπη, σεβασμό και ενθάρρυνση από τους συνομηλίκους τους.

Δυστυχώς, πολλοί νέοι δυσκολεύονται να γίνουν αποδεκτοί από το κοινωνικό τους περιβάλλον, γεγονός που συχνά επηρεάζει αρνητικά την αυτοεκτίμησή τους και τους καθιστά πιο ευάλωτους στον εκφοβισμό. Όλοι εμείς, γονείς και εκπαιδευτικοί, οφείλουμε να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά και τη διάθεση να ακούσουμε πραγματικά τα παιδιά.

Ζούμε σε μια εποχή γεμάτη πίεση και έντονο ανταγωνισμό, όπου η αποτυχία δύσκολα γίνεται αποδεκτή. Ο φόβος των εξετάσεων, και ιδιαίτερα των Πανελληνίων, αποτελεί σημαντική πηγή άγχους για πολλούς νέους, ειδικά όταν καλούνται παράλληλα να αντιμετωπίσουν τον σχολικό εκφοβισμό.

Επιπλέον, αρκετά βιντεοπαιχνίδια προβάλλουν ως «νικητές» όσους επιβάλλονται ή κυριαρχούν πάνω στους άλλους, συμβάλλοντας συχνά στη διαμόρφωση λανθασμένων προτύπων συμπεριφοράς. Ωστόσο, δεν αρκεί να εστιάζουμε μόνο στους θύτες. Χρειάζεται να αναζητήσουμε βαθύτερα τα αίτια της συμπεριφοράς τους, εξετάζοντας το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν.

Όταν όλα αυτά συνυπάρχουν —η πίεση, η απόρριψη, η έλλειψη αποδοχής και η ψυχολογική βία— οι συνέπειες μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρές για την ψυχική υγεία ενός εφήβου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συνεχής κακοποίηση και η μοναξιά μπορούν να οδηγήσουν ακόμη και σε τραγικά ακραίες καταστάσεις, όπως η αυτοκτονία. Για τον λόγο αυτό, μόνο μέσα από μια ολιστική προσέγγιση, βασισμένη στην κατανόηση, την πρόληψη και την αγάπη, μπορεί να υπάρξει ουσιαστική αλλαγή.

Σήμερα θα ήθελα να εστιάσω στους εφήβους που γίνονται πιο εύκολα στόχοι σχολικού εκφοβισμού.

Πιστεύω πως ο κοινός παρανομαστής δεν είναι η εμφάνιση, αλλά η χαμηλή αυτοεκτίμηση. Συχνά αυτή προϋπάρχει και έτσι οι εκφοβιστές βρίσκουν πρόσφορο έδαφος. Οι ρίζες της, πολλές φορές, ξεκινούν από την παιδική ηλικία και από βιώματα που έχουν ήδη αφήσει το αποτύπωμά τους στο παιδί.

Πολλοί γονείς δυσκολεύονται να αποδεχτούν ότι ορισμένες συμπεριφορές ή λάθη μπορεί, χωρίς πρόθεση, να έχουν επηρεάσει το συναίσθημα του παιδιού τους. Όμως, η ουσιαστική φροντίδα ξεκινά όταν υπάρχει διάθεση να ακούσουμε, να παρατηρήσουμε και να διερευνήσουμε τι μπορεί να έχει συμβεί.

Ο καλός γονιός δεν είναι εκείνος που δεν κάνει ποτέ λάθη, αλλά εκείνος που μπορεί να τα αναγνωρίσει με αγάπη και να βάλει σε προτεραιότητα τον ψυχικό κόσμο του παιδιού του. Αυτή η στάση γίνεται από μόνη της ένα πολύ σημαντικό παράδειγμα για τον έφηβο.

Θα ήθελα επίσης να αναρωτηθούμε:

Μήπως κάποιοι από αυτούς τους εφήβους έχουν ήδη υπάρξει θύματα εκτός σχολείου; Μήπως έχουν βιώσει λεκτική, σωματική ή ακόμη και σεξουαλική κακοποίηση; Μήπως η συμπεριφορά του εκφοβιστή τους είναι ήδη γνώριμη; Υπήρξαν άραγε απειλές, φόβος ή τιμωρία μέσα στο σπίτι με σκοπό την υπακοή;

Και πόσες φορές ακούσαμε τη φράση «το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο» ή «κι εμείς φάγαμε ξύλο και δεν πάθαμε τίποτα»; Ίσως, όμως, κάποια πράγματα να άφησαν μεγαλύτερο αποτύπωμα απ’ όσο πιστεύουμε.

Αυτόν τον κύκλο της παθογένειας σας προσκαλώ να προσπαθήσουμε να σπάσουμε. Για να κατανοήσουμε ουσιαστικά τα παιδιά μας, ίσως χρειαστεί πρώτα να κοιτάξουμε με ειλικρίνεια τα δικά μας βιώματα, τις δικές μας πληγές και τα συναισθήματα που μάθαμε να κρύβουμε.

Όταν ο πόνος δεν αναγνωρίζεται, συχνά μεταφέρεται από γενιά σε γενιά και εκφράζεται μέσα από τις σχέσεις με τα παιδιά μας. Έτσι, πολλοί έφηβοι μεγαλώνουν νιώθοντας μόνοι, χαμένοι ή συναισθηματικά αβοήθητοι, ακόμη κι αν οι πρακτικές τους ανάγκες καλύπτονται πλήρως.

Αν ένας έφηβος εκμυστηρευτεί ότι βιώνει σχολικό εκφοβισμό, είναι σημαντικό να μη δεχτεί πίεση ή ενοχές με ερωτήσεις όπως: «Γιατί δεν μας το είπες;». Αυτό που χρειάζεται περισσότερο είναι ένα ασφαλές περιβάλλον με αποδοχή, αγάπη και ουσιαστική στήριξη.

Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης είναι πολύ σημαντικότερη από την τιμωρία ή την αυστηρή αστυνόμευση. Σε αρκετές περιπτώσεις, η βοήθεια ενός ειδικού μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη τόσο για το παιδί όσο και για την οικογένεια.

Όσον αφορά τον εκφοβιστή, πίσω από την ανάγκη για κυριαρχία συχνά κρύβονται φόβος, θυμός και εξίσου χαμηλή αυτοεκτίμηση. Η έλλειψη ενσυναίσθησης και η επιθετικότητα δεν εμφανίζονται τυχαία ούτε αποτελούν απλώς «χαρακτηριστικό της εφηβείας». Το ζήτημα είναι βαθύτερο και αφορά συνολικά το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί.

Θα ήθελα να τονίσω πως, όταν ένας έφηβος δεν θέλει να πάει σχολείο, απομονώνεται κοινωνικά ή χάνει το ενδιαφέρον του για δραστηριότητες που αγαπούσε, ίσως κάτι βαθύτερο συμβαίνει και χρειάζεται διερεύνηση.

Κλείνοντας, εύχομαι καλή δύναμη και καλή επιτυχία σε όλους τους μαθητές που ξεκινούν τις Πανελλήνιες εξετάσεις. Πίσω από κάθε αποτέλεσμα υπάρχει ένας άνθρωπος με συναισθήματα, ανάγκη για αποδοχή και αξία πολύ μεγαλύτερη από έναν βαθμό.